Trẻ sơ sinh bị nôn trớ: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ
Với trẻ nhỏ, đặc biệt là nhũ nhi, nôn - trớ là hiện tượng thường xảy ra do nhiều nguyên nhân mà chủ yếu là cấu trúc và chức năng vận động tiêu hóa còn đang dần hoàn thiện. Chăm trẻ giai đoạn này cần khẩu phần dinh dưỡng hợp lý và hạn chế tối đa tình trạng nôn trớ, vì chúng có thể gây ra những hệ lụy nặng nề cho tăng trưởng và cả sức khỏe tổng thể. Do đó, cha mẹ cần hiểu đúng nguyên nhân và cách chăm sóc phù hợp để hạn chế nôn trớ, đồng thời hỗ trợ trẻ phát triển khỏe mạnh.
1. Thực trạng nôn trớ ở nhũ nhi và trẻ nhỏ
Viện Y tế và Chăm sóc Vương Quốc Anh (National Institute for Health and Care Excellence - NICE) ghi nhận ít nhất khoảng 40% trẻ nhũ nhi có nôn trớ. Còn Viện Tiêu hóa Thận và Đái tháo đường Hoa Kỹ cho biết khoảng 2 tháng tuổi, 70–85% trẻ có thể nôn trớ hằng ngày. Tần suất giảm dần theo tuổi và đa số hết trong khoảng 12–14 tháng. Nôn trớ - trào ngược dạ dày thực quản bệnh lý, thường xảy ra ở trẻ sinh non, trẻ có rối loạn thần kinh, cấu trúc, chức năng hệ tiêu hóa bẩm sinh.
Cha mẹ cần hiểu rõ sự khác nhau giữa "trớ" và "nôn":
Trớ (regurgitation) là khi sữa hoặc thức ăn đã xuống dạ dày quay trở lên họng/miệng và trào ra ngoài một cách tương đối thụ động, thường không có co bóp bụng mạnh.
Nôn (vomiting) lại là một phản xạ vận động phối hợp có sự tham gia của cơ hoành, cơ thành bụng và trung tâm nôn, đẩy dịch dạ dày vọt ra ngoài có lực hơn.
Có thể hình dung đơn giản, “trớ” giống nước tràn qua miệng cốc, “nôn” như có lực bóp đẩy nước ra khỏi cốc. Nhận biết sự khác biệt này sẽ giúp cha mẹ theo dõi tình trạng của trẻ chính xác hơn.
Vậy, trẻ sơ sinh bị nôn trớ có bình thường không? Trong đa số trường hợp, nôn trớ là hiện tượng sinh lý khá phổ biến ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt trong những tháng đầu đời. Nguyên nhân là do hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt, dạ dày nhỏ và cơ vòng thực quản dưới chưa phát triển hoàn thiện. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nôn trớ cũng có thể là dấu hiệu của bệnh lý. Vì vậy, cha mẹ cần phân biệt nôn trớ sinh lý với nôn trớ bệnh lý để có hướng theo dõi và chăm sóc phù hợp. |
2. Tại sao trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dễ nôn trớ?
Nguyên nhân chủ yếu khiến trẻ nhỏ dễ nôn trớ là do cấu trúc và chức năng của hệ tiêu hóa vẫn chưa phát triển hoàn thiện.
Ở trẻ nhỏ, giữa thực quản và dạ dày có một "chiếc van" tự nhiên gọi là cơ thắt thực quản dưới (LES). Cùng với cơ hoành, cấu trúc này giúp ngăn sữa và thức ăn trào ngược từ dạ dày lên trên. Tuy nhiên, do hệ tiêu hóa của trẻ vẫn chưa hoàn thiện, chiếc van này có thể mở ra một vài giây để giải phóng lượng khí tích tụ trong dạ dày (ợ hơi). Nếu lúc đó dạ dày đang quá đầy hoặc áp lực trong ổ bụng tăng lên, chẳng hạn do trẻ vừa bú no, nằm sai tư thế hoặc được bế bồng chưa phù hợp, một phần sữa có thể đi ngược lên thực quản và trào ra ngoài.
Có thể hình dung cơ thắt thực quản dưới (LES) giống như một chiếc van một chiều. Khi van mở để "xả hơi", nếu dạ dày đang quá đầy thì dịch trong dạ dày sẽ dễ trào ngược lên trên.
Ngoài ra, thức ăn của nhũ nhi chủ yếu ở dạng lỏng. Nếu thể tích, lượng mỗi bữa khá lớn so với kích thước dạ dày, làm dạ dày càng căng, kích thích cơ học càng nhiều và cơ hội xảy ra trớ càng tăng. Vì vậy, tăng đậm độ dinh dưỡng bữa ăn, sẽ giúp giảm “quá tải thể tích – khối lượng”, giảm trớ mà không làm giảm tổng hàm lượng dinh dưỡng trong ngày.
3. Phân biệt nôn trớ sinh lý và nôn trớ bệnh lý
Thuật ngữ cần hiểu rõ:
|
Nôn trớ sinh lý
Trong những tháng đầu đời, trẻ thường nằm nhiều, thực quản còn ngắn và khả năng phối hợp giữa nuốt, nhu động thực quản và làm trống thực quản vẫn đang hoàn thiện. Vì vậy, tình trạng trào ngược và nôn trớ xảy ra khá thường xuyên.
Khi trẻ lớn hơn, bắt đầu ngồi, đứng và vận động nhiều hơn, thức ăn dần chuyển từ dạng lỏng sang đặc hơn, dạ dày cũng như cơ thắt thực quản dưới (LES) phát triển hoàn thiện hơn thì tình trạng trào ngược thường giảm rõ rệt và có thể tự hết sau năm đầu đời.
Một trẻ bị nôn trớ sinh lý thường có các đặc điểm:
Xuất hiện trong những tuần đầu sau sinh.
Thường trớ sau bú hoặc sau ăn.
Dịch trào ra ngoài không có lực mạnh.
Trẻ vẫn bú tốt, vui chơi bình thường.
Tăng cân và phát triển phù hợp với lứa tuổi.
Nôn trớ bệnh lý
Nếu sau 2 tuổi mà tình trạng GER vẫn còn thì cần đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được khám, chẩn đoán và can thiệp kịp thời. GER sẽ trở thành GERD khi dạ dày quá tải, rối loạn nhu động thực quản và LES thường xuyên, vượt quá khả năng bảo vệ, làm lượng dịch có pH acid từ dạ dày trào ngược ra nhiều hoặc trào lên cao, gây tổn thương niêm mạc, viêm vùng thực quản, hầu họng. Hơn thế nữa, nếu hít phải dịch này vào đường hô hấp, hệ lụy có thể sẽ nặng nề hơn.
Bên cạnh đó, dị ứng đạm sữa bò (cow’s milk allergy, CMA) cũng có thể gây biểu hiện tiêu hóa giống GER/GERD, đặc biệt ở thể quá mẫn chậm, gây viêm và rối loạn chức năng tiêu hóa. Tuy nhiên, trớ đơn độc mà không có triệu chứng quá mẫn đính kèm (ngứa, mề đay…) thì không đủ cơ sở để chẩn đoán CMA.
Khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở ý tế chuyên khoa?
Một trẻ “trớ sinh lý” điển hình thường khởi phát trong những tuần đầu sau sinh, trớ sau bú, luồng dịch nôn trào ra không có lực mạnh, trẻ vẫn chơi và tăng trưởng bình thường. Nếu tình trạng trớ xảy ra thường xuyên, mỗi đợt kéo dài hơn và có rối loạn hệ thống đi kèm như sốt, bỏ ăn uống, quấy khóc, tiêu chảy… thì cần đánh giá lại tình hình và chủ động đưa trẻ đến cơ sở y tế khám và can thiệp kịp thời.
Dấu hiệu cần phải chuyển trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa:
Nôn vọt, tăng dần về lượt và lượng.
Dịch nôn có màu bất thường: xanh, vàng, nâu đen như bã cà phê, đỏ.
Bú kém rõ, lừ đừ, lơ mơ, ít tiểu và có dấu hiệu mất nước.
Chậm tăng cân / tụt đường tăng trưởng
Bụng chướng, sốt, tiêu chảy nặng hoặc trẻ có vẻ bệnh
Trớ/nôn dai dẳng, sau 1 tuổi mà tình trạng vẫn không giảm, không khỏi hẳn ở 2 tuổi.
4. Giải pháp dinh dưỡng khi nhũ nhi và trẻ nhỏ bị nôn trớ
Nguyên tắc cốt lõi:
Việc chăm sóc trẻ bị nôn trớ không phải kiểm soát hoàn toàn tình trạng trớ, mà là giảm triệu chứng gây phiền toái và cung cấp đủ năng lượng–protein–lipid–vitamin–khoáng chất cho tăng trưởng, đặc biệt không nên can thiệp quá mức. Dưới đây là một số giải pháp dinh dưỡng có thể tham khảo:
4.1. Tránh cho ăn quá mức - Giảm căng dạ dày nhưng không giảm tổng dinh dưỡng
Nếu mỗi cữ bú quá nhiều so với nhu cầu, dạ dày căng hơn và dễ kích hoạt LES giãn ra gây trớ. Vì vậy, bước đầu tiên là kiểm tra tổng lượng sữa theo tuổi, cân nặng, tốc độ tăng trưởng và tín hiệu đói–no, sau đó điều chỉnh thể tích/tần suất để tránh “nhồi cữ”.
Không được tự ý pha loãng sữa công thức vì có thể làm sai tỷ lệ năng lượng và điện giải.
Giảm lượng mỗi cữ bú, không giảm tổng đậm độ dinh dưỡng – 30ml/kg cân nậng là thể tích chứa giới hạn của dạ dày
4.2. Tiếp tục sữa mẹ và tối ưu kỹ thuật cho trẻ bú
Sữa mẹ vẫn là lựa chọn dinh dưỡng ưu tiên ở trẻ nhũ nhi. Khi trẻ trớ, mục tiêu là cải thiện hiệu quả bú: ngậm bắt vú tốt, hạn chế nuốt khí, cho trẻ ợ hơi khi phù hợp và xử lý tình huống dòng sữa quá mạnh nếu có.
Nôn trớ sinh lý không phải lý do để cai hay giảm sữa mẹ — hãy sửa cách cho trẻ bú
Sau bú, có thể bế trẻ thẳng người khi trẻ còn thức nếu thuận tiện. Nhưng khi ngủ, trẻ luôn cần đặt nằm ngửa đầu nghiêng trái, trục thân – đầu tạo với mặt phẳng ngang một góc 5-10 độ đồng thời tạo điều kiện cho trẻ ngủ ngon, ngủ say nhất.
Chống trớ không được đánh đổi với an toàn giấc ngủ
4.3. Làm đặc thức ăn/sữa - Tăng độ nhớt để giảm trớ
Cơ chế của làm đặc là tăng độ nhớt, sánh đặc của khối thức ăn: Khi dịch dạ dày “đặc” hơn, chúng sẽ khó trào ngược lên thực quản và miệng, từ đó giúp giảm số lần nôn trớ.
Cochrane 2017 - Thư viện y khoa uy tín hàng đầu thế giới của Vương quốc Anh cho rằng ở trẻ đủ tháng bú bình, việc làm đặc sữa hoặc thức ăn có thể giúp giảm khoảng 2 lần trớ mỗi ngày so với không làm đặc. Tuy nhiên, không phải mọi biểu hiện của trào ngược đều được cải thiện tương ứng.
Làm đặc thức ăn giúp giảm trớ nhưng không giải quyết toàn bộ các nguyên nhân gây trào ngược
Đối với sữa mẹ vắt ra, không nên tự làm đặc vì enzyme amylase trong sữa mẹ có thể phân hủy một số loại tinh bột, làm giảm hiệu quả làm đặc. Ngoài ra, một số chất làm đặc thương mại như Carboxymethyl Cellulose (CMC) hoặc tinh bột biến tính cũng có những lưu ý riêng về độ tuổi sử dụng và tính an toàn, đặc biệt ở trẻ sinh non.
Nếu cần làm đặc thức ăn cho trẻ với sữa công thức, các sản phẩm chống nôn trớ (AR - Anti-Regurgitation) được thiết kế sẵn có ưu điểm về độ nhớt, độ hòa tan và cân bằng dinh dưỡng so với tự thêm lượng lớn bột ngũ cốc vào sữa. Tự pha thêm chất làm đặc có thể thay đổi năng lượng, độ thẩm thấu, dòng chảy qua núm vú và tính an toàn.
Không nên tự pha thức ăn làm đặc mà ưu tiên sữa công thức làm đặc được kiểm soát
Ngoài ra, cha mẹ có thể cân nhắc lựa chọn các sữa công thức chứa HMO (Human Milk Oligosaccharides), chất xơ hòa tan FOS và GOS, đạm A2 hoặc đạm Whey giàu Alpha-lactalbumin. Đây là những thành phần góp phần hỗ trợ sức khỏe hệ tiêu hóa, tăng khả năng hấp thu dưỡng chất, hạn chế tình trạng đầy bụng, khó tiêu ở trẻ.
Hiện nay, Vinamilk mang đến nhiều dòng sữa được nghiên cứu với công thức bổ sung các chất dinh dưỡng góp phần hỗ trợ hệ tiêu hóa cho trẻ như:
Optimum A2 Pro+: Công thức chứa đạm A2 giúp bé tiêu hóa êm bụng, kết hợp 6 HMO, FOS và lợi khuẩn BB-12™ góp phần hỗ trợ hệ tiêu hóa và miễn dịch đường ruột khỏe mạnh.
Optimum Gold: Kết hợp 6 HMO, GOS/FOS cùng lợi khuẩn BB-12™ & LGG™, giúp tăng cường sức khỏe hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ giảm rối loạn tiêu hóa và hấp thu tốt.
YokoGold: Kết hợp HMO, GOS từ Nhật Bản, FOS và lợi khuẩn BB-12™, giúp tăng lợi khuẩn, hỗ trợ tiêu hóa khỏe.
4.4. Khi nghi dị ứng đạm sữa bò, hãy dùng sản phẩm thay thế
Dị ứng đạm sữa bò có thể gây một số triệu chứng tương tự bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Vì vậy, NASPGHAN/ESPGHAN (Hội tiêu hóa – Gan mật và Dinh dưỡng Bắc Mỹ và Châu âu) khuyến nghị dùng thử 2 - 4 tuần sữa công thức protein thủy phân rộng (extensively hydrolyzed formula, eHF) hoặc công thức acid amin trong tình huống phù hợp.
Cần lưu ý rằng sữa công thức đạm thủy phân một phần không phải là lựa chọn điều trị tiêu chuẩn cho dị ứng đạm sữa bò. Thay vào đó, trẻ thường được chỉ định sử dụng công thức đạm thủy phân rộng (eHF), trong đó protein sữa được cắt thành các phân tử nhỏ hơn, giúp giảm khả năng hệ miễn dịch nhận diện và gây phản ứng dị ứng.
Đối với một số trường hợp dị ứng nặng hoặc không đáp ứng với công thức eHF, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng công thức acid amin, trong đó protein đã được phân tách hoàn toàn thành các acid amin riêng lẻ.
Sữa có đạm thủy phân rộng /acid amin được khuyến nghị cho các trường hợp dị ứng đạm sữa bò
5. Điều cần lưu ý khi trẻ bị nôn trớ
Dùng thuốc không giải quyết cơ chế trào ngược và không cần thiết cho GER sinh lý.
Không tự đổi liên tục nhiều loại sữa trong thời gian ngắn vì sẽ khó biết yếu tố nào thực sự giúp giảm trớ và dễ làm rối loạn chế độ ăn.
Không pha loãng sữa, không giảm tổng lượng dinh dưỡng quá mức để “đỡ trớ”.
Không tự thêm bột/chất làm đặc để làm đặc sữa cho trẻ vì ảnh hưởng tới mật độ năng lượng, độ thẩm thấu, nguy cơ sặc và chất lượng dinh dưỡng khẩu phần cho trẻ.
Không tự chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò chỉ từ một triệu chứng trớ hoặc khóc quấy.
Hiểu cơ chế trớ để làm đúng và kiểm soát rủi ro, “làm nhiều hơn” không đồng nghĩa “tốt hơn”
Lưu ý sử dụng: Tài liệu mang tính giáo dục y khoa tổng quan, không thay thế đánh giá cá thể bởi bác sĩ Nhi khoa/dinh dưỡng lâm sàng, đặc biệt ở trẻ sinh non, có bệnh nền, rối loạn tăng trưởng hoặc triệu chứng tiêu hóa mạn tính.
Tài liệu tham khảo
